Criminele uitbuiting van minderjarigen: een onzichtbaar probleem

Wanneer het gaat over uitbuiting van minderjarigen, richt de aandacht zich vaak op seksuele uitbuiting. Criminele uitbuiting blijft daarbij onderbelicht, terwijl het een groeiend probleem vormt. Bij deze vorm van mensenhandel worden kinderen en jongeren gedwongen tot het plegen van strafbare feiten ten behoeve van het financieel gewin van de dader.

De verschijningsvormen zijn divers. Het kan gaan om het transporteren van drugs tussen steden, het plegen van winkeldiefstallen in georganiseerd verband, het werken in hennepkwekerijen of het verrichten van hand- en spandiensten voor criminele netwerken. In sommige gevallen worden minderjarigen ingezet voor gedwongen bedelarij of zakkenrollerij.

Het problematische karakter van criminele uitbuiting schuilt deels in de onzichtbaarheid ervan. Waar slachtoffers van seksuele uitbuiting steeds beter in beeld komen bij hulpverleningsinstanties, worden slachtoffers van criminele uitbuiting vaker als dader gezien dan als slachtoffer. De jongere wordt betrapt op een strafbaar feit en terechtgesteld, terwijl de onderliggende dwang onopgemerkt blijft.

Hoe criminele uitbuiting ontstaat

De werkwijze vertoont overeenkomsten met andere vormen van mensenhandel. Ook hier speelt het opbouwen van afhankelijkheid een centrale rol. Jongeren raken betrokken via een oudere bekende, een "vriend" uit de buurt of via contacten op sociale media. In veel gevallen begint het met kleine gunsten of leningen die een schuldrelatie creëren. Die schuld moet vervolgens worden "afbetaald" door het uitvoeren van opdrachten.

In andere situaties worden jongeren gelokt met de belofte van snel geld verdienen. De eerste opdrachten lijken relatief onschuldig, maar al snel escaleert de situatie. Wanneer de jongere eenmaal betrokken is bij strafbare activiteiten, wordt chantage ingezet om te voorkomen dat hij of zij eruit stapt. De dreiging dat de jongere zelf een strafblad oploopt als de activiteiten aan het licht komen, is een krachtig middel om het zwijgen af te dwingen.

Wie loopt risico?

Jongeren in een sociaaleconomisch kwetsbare positie lopen een verhoogd risico. Het vooruitzicht van snel geld kan aantrekkelijk zijn voor jongeren die opgroeien in armoede of die thuis weinig stabiliteit ervaren. Ook jongeren die al in aanraking zijn gekomen met het jeugdstrafrecht of die verblijven in een instelling, worden vaker benaderd door criminele netwerken.

Opvallend is dat bij criminele uitbuiting relatief meer jongens als slachtoffer worden geïdentificeerd dan bij seksuele uitbuiting. Dit wil echter niet zeggen dat meisjes er geen slachtoffer van worden. Meer informatie over de aanpak van mensenhandel en het herkennen van signalen is te vinden bij de Wegwijzer Mensenhandel, een gezamenlijk initiatief van diverse overheids- en hulpverleningsorganisaties.

Van dader naar slachtoffer

Een belangrijk knelpunt in de aanpak van criminele uitbuiting is de manier waarop het strafrechtsysteem omgaat met de betrokken minderjarigen. Wanneer een jongere wordt aangehouden voor het dealen van drugs of het plegen van een winkeldiefstal, is de eerste reactie vaak strafrechtelijk. Het vermoeden dat er sprake is van dwang of uitbuiting wordt niet altijd onderzocht.

Bewustwording bij politie, het Openbaar Ministerie en de rechtspraak is daarom van groot belang. De vraag "is deze jongere wellicht een slachtoffer?" moet een vast onderdeel worden van de beoordeling van zaken waarbij minderjarigen betrokken zijn bij strafbare feiten. Pas wanneer de achterliggende uitbuiting wordt herkend, kan het slachtoffer de juiste hulp en bescherming krijgen.

Het Meldpunt roept professionals op om alert te zijn op signalen van criminele uitbuiting en deze te melden. Een melding kan het begin zijn van de weg uit de uitbuitingssituatie.